İnşaat Atığı İçin Atık Taşıma ve Kabul Belgesi

Atık Taşıma ve Kabul Belgesi Alma Zorunluluğu Kimleri Kapsar?

Atık Taşıma ve Kabul Belgesi alma zorunluluğu iki ana grubu kapsar: hafriyat toprağı üretenler ile faaliyetleri sonucu iki tondan fazla atık oluşumuna yol açan inşaat ve yıkıntı atığı üreticileri. Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği madde 23 fıkra 2 hükmü bu ayrımı netleştirmiştir. Yönetmeliğe göre iki tonluk yasal eşik yalnızca inşaat ve yıkıntı atığı üreticileri için geçerlidir. Hafriyat toprağı üreticileri bakımından ise herhangi bir miktar eşiği aranmaz. Arazide yapılan kazı faaliyeti hafriyat toprağı üretiyorsa miktara bakılmaksızın belge alınmalıdır. Ancak faaliyet sadece inşaat, tamirat veya yıkıntı atığı doğuruyorsa iki ton sınırı devreye girer. Yönetmelik madde 9 bent d gereğince bu belgenin faaliyete fiilen başlanmadan önce temin edilmesi zorunludur. Belge alınmaksızın faaliyet yürütülmesi durumunda idare tarafından Çevre Kanunu hükümleri uyarınca idari yaptırım tesis edilmektedir.

İnşaat ve Yıkıntı Atıklarında 2 Tonluk Yasal Eşik Nasıl Uygulanır?

Yönetmelik sistematiğinde küçük çaplı tadilatlar ile büyük ölçekli yıkım ve inşaat işleri birbirinden ayrılmıştır. Yönetmelik madde 16 uyarınca faaliyetleri sonucu iki tondan fazla atık oluşturacak büyük çaplı tamirat, tadilat, inşaat veya yıkım yapacakların belediyeden izin alması gerekir. İki tonun altındaki evsel veya küçük tadilat atıkları bu sıkı izin ve belge rejiminin dışındadır. İdarelerin inşaat veya yıkım faaliyeti yürütenlere belge yokluğu sebebiyle ceza uygulayabilmesi için atık miktarının iki tonu aştığını somut olarak belirlemesi zorunludur. Soyut iddialarla iki ton sınırının aşıldığının varsayılması ceza hukuku ilkeleriyle bağdaşmamaktadır. Dolayısıyla idarenin atık miktarını tereddütsüz kanıtlaması gerekmektedir.

Hafriyat Toprağı Tanımı ve Zemin Etüdü Temizliği Ayrımı

Hafriyat toprağının ne olduğu Yönetmelik madde 4 hükmünde açıkça tanımlanmıştır. Buna göre hafriyat toprağı, inşaat öncesinde arazinin hazırlanması aşamasında yapılan kazı ve benzeri faaliyetler sonucunda oluşan topraktır. Ancak her arazi müdahalesi hafriyat faaliyeti sayılmaz. Bir ilk derece mahkemesi kararında, zemin etüdü amacıyla yapılan yüzeysel arazi temizliği ve tesviye işlemlerinin hafriyat toprağı üretimi niteliğinde olmadığı kabul edilmiştir. Bu tür hazırlık işlemlerinde Atık Taşıma ve Kabul Belgesi aranmasının hukuka uygun olmadığı sonucuna varılmıştır. Bu ayrım ceza verilip verilemeyeceğini doğrudan etkiler.

Yasak Sahalara Döküm ve Uygulanan Cezai Yaptırımlar

Hafriyat toprağı ve inşaat atıklarının kontrolsüz biçimde çevreye bırakılması mevzuatça kesin olarak yasaklanmıştır. Yönetmelik madde 13 hükmü gereğince, bu malzemelerin belediye veya mülki amirler tarafından izin verilen geri kazanım ya da depolama tesisleri dışına dökülmesi ve dolgu amacıyla kullanılması yasaktır. Yönetmelik madde 46 ise mevzuata aykırı hareket edenler hakkında Çevre Kanunu madde 20, 21, 23, 24 ve 26 yaptırımlarının uygulanacağını hükme bağlar. Belge almadan taşıma yapan veya döküm izinli alanlar dışında döküm gerçekleştiren ilgililere ağır idari para cezaları uygulanır. Ayrıca çevrenin eski hale getirilmesi için oluşan maliyetler de ilgililerden tahsil edilir. Bu yaptırımların uygulanabilmesi için kaçak döküm eyleminin ve dökümü yapan aracın somut delillerle belirlenmiş olması gerekmektedir.

Mahkemelerin Eşik ve Belge Denetimindeki İnceleme Kriterleri

İdare mahkemeleri cezai işlemleri denetlerken yönetmelikteki yasal eşiklerin aşılıp aşılmadığına özellikle dikkat eder. Tutanakta yalnızca genel inşaat çalışması yapıldığının belirtilmesi ve iki ton eşiğinin tartışılmaması işlemi sakatlar. Mahkemeler, atığın cinsinin hafriyat toprağı mı yoksa inşaat molozu mu olduğunu tespit etmeye çalışır. Eğer uyuşmazlık inşaat atığına dayanıyorsa iki tonluk sınırın aşıldığı ispat edilmelidir. İlk derece mahkemeleri, idarenin atık miktarını ve niteliğini kanıtlayamadığı durumlarda ceza kararlarını iptal etmektedir. İdari yaptırımın yasal unsurlarının tam olarak gerçekleştiğini göstermek idarenin görev alanındadır.

Yargısal Değerlendirme ve İstinaf İncelemesi Riski

Hafriyat toprağı ve atık belgelerine ilişkin idari yargı kararlarında farklı yaklaşımlar ortaya çıkabilmektedir. Bu değerlendirme ilk derece mahkemelerinin bazı kararlarına dayanır; istinaf incelemesi sonucu değiştirebilir; her dosya kendi koşullarında değerlendirilir. Zemin etüdü veya temizlik iddialarında da sahadaki teknik incelemeler farklı neticelere yol açabilir. Bu sebeple idari işleme karşı açılacak davalarda her somut olayın teknik özellikleri ayrı ayrı irdelenmelidir. İdari yaptırımla karşılaşılması durumunda somut olayda bir avukata danışılmalı ve mevzuat çerçevesinde hareket edilmelidir.

Atık Taşıma ve Kabul Belgesi kimden alınır, kaç nüsha düzenlenir, kimde durur?

Belgeyi veren merci yerin durumuna göre değişir. Mücavir alan sınırları içinde belediyeye, büyükşehir olan yerlerde ilgili ilçe belediyesine, mücavir alan dışında ise mahallin en büyük mülki amirine başvurulur (Yönetmelik m. 23/2). Belge üç bölümden oluşur ve eksiksiz doldurulur. Birinci bölümde atığı üretenin, ikinci bölümde atığı taşıyacak kişi veya firmanın, üçüncü bölümde atığın geri kazanılacağı ya da depolanacağı sahanın bilgileri bulunur. Belge dört nüsha düzenlenir: biri düzenleyen kurumda kalır, kalan üçü atık üreticisine, taşıyıcıya ve tesis yetkilisine verilir. Denetim sırasında ilgili tüm tarafların belgeyi denetim elemanlarına göstermesi zorunludur (m. 23/4). Yani denetimde yalnızca üreticinin değil, kamyon sürücüsünün ve sahanın da belgeyle birlikte hazır bulunması beklenir.

Belge faaliyete başlamadan önce alınır (m. 9/d). Üreticiler ayrıca atıkları belediyenin veya mülki amirin izin verdiği geri kazanım ya da depolama tesisi dışındaki yerlere dökemez (m. 9/e) ve atık yönetimi harcamalarını karşılar (m. 9/f, m. 17). Toplama, taşıma ve bertaraf bedelini belediye ya da mülki amir tespit edip ilan eder; bedel sahanın uzaklığı ve atık miktarına göre belirlenir (m. 17).

Taşıyıcı bakımından ayrı bir izin sistemi var. Hafriyat toprağı ve inşaat atığı taşımak isteyenler, mücavir alan içinde belediyeden, dışında mülki amirden Taşıma İzin Belgesi alır. İnşaat atığı taşıyan araçlar sarı renkte olur ve üzerinde büyük harflerle "İnşaat/Yıkıntı Atığı Taşıma Aracı" yazar (m. 24). Araçların üzeri uygun malzemeyle kapatılır, kapasite üstü yükleme yapılmaz ve tekerlekteki çamur temizlenmeden trafiğe çıkılmaz (m. 25). Üretici de atıkları taşıma izni almış araçlarla, izinli depolama sahalarına götürmek veya götürtmekle yükümlüdür (m. 23/1).

İki tonun altında ve üstünde farklı rejim: izin, konteyner ve yıkım izni

İki ton sınırı yalnızca belge meselesi değil, bütün bir yükümlülükler zincirinin başlangıcıdır. İki tona kadar atık oluşturacak küçük çaplı tamirat ve tadilat yapanlar, belediyeye ya da mücavir alan dışında mülki amire veya bu mercilerce yetkilendirilmiş firmalara başvurur. Atıklar uygun kaplarla toplanır ve gösterilen yere götürülür (m. 15). İki tondan fazla atık doğuracak büyük çaplı tamirat, tadilat, inşaat ve yıkım işlerinde ise faaliyet sahibi önce izin almak zorundadır. İzin belgesinde yapılacak işin türü ve tahmini atık miktarı yazılır. Faaliyet yerine geçici biriktirme konteyneri yerleştirilmeden tadilat, tamirat, inşaat veya yıkım işlerine başlanamaz (m. 16).

Konteynerin de kuralı var. Geçici biriktirme konteyneri veya kapları sarı renkli olur, üzerine atılacak ve atılmayacak atık türleri yazılır. Evsel, zararlı ve tehlikeli atıkların bu konteynerlere atılması yasaktır. İnşaat atığının içine tehlikeli atık karışırsa bütün atık tehlikeli atık sayılır ve ilgili mevzuata göre bertaraf edilir (m. 16). Asbest, boya, florasan, civa, asit gibi tehlikeli atıklar baştan ayrı toplanır (m. 22).

Yıkım için ayrıca izin gerekir. Yıkım çalışmasına başlamadan önce yıkımı yapacak kişi veya firma, mücavir alan içinde belediyeden, dışında mülki amirden yıkım izni alır (m. 18). Hafriyat tarafında da yönetmelik önlem sayıyor: faaliyet alanının çevresi kapatılır, gürültü, görüntü ve toz kirliliğini azaltacak tedbirler alınır, bitkisel toprak alt topraktan ayrı toplanır ve kesinlikle depolama sahasına gönderilmez (m. 14, m. 26). Dolayısıyla tutanakta belge eksikliği kadar bu yükümlülüklerin hangisinin ihlal edildiği de önemlidir.

Yönetmeliğin güncel durumu ve para cezasının dayanağı

Yönetmelik 18 Mart 2004 tarihli ve 25406 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı. Mevzuat sisteminde gösterilen tek değişiklik 9 Ekim 2021 tarihli ve 31623 sayılı Resmî Gazete'dedir. Bu değişiklikle geri kazanım tesislerine ilişkin 11. madde ile 29 ila 32. maddeler yürürlükten kalkmıştır. Depolama sahalarına ilişkin 10. madde ve 34 ila 42. maddeler ise 26 Mart 2010 tarihli Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelikle 1 Nisan 2010'dan itibaren mülga. Belge zorunluluğunu düzenleyen 9/d, 13, 15, 16, 18 ve 23 ila 25. maddeler yürürlükte. Yönetmeliğin 4. maddesi hafriyat toprağını inşaat öncesinde arazi hazırlığı sırasındaki kazıdan çıkan toprak olarak tanımlıyor.

Yaptırımın dayanağı 46. maddedir: aykırı hareket edenler hakkında 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 20, 21, 23, 24 ve 26. maddelerinde belirtilen işlemler yapılır ve cezalar verilir. 13. maddenin üçüncü fıkrası ek bir sonuç getirir: yönetmeliğe aykırı biçimde alıcı ortama atık veren üretici, taşıyıcı ve depolayanlar hakkında 46. maddedeki işlemler uygulanır; tespit edilen eksiklik veya kirlilik tebliğ edilen sürede giderilmezse atığın toplanması, taşınması ve bertarafı maliyeti ilgililerden peşin tahsil edilir.

Çevre Kanunu'nun 20. maddesinde para cezaları bentler hâlinde sayılmış. Atıkları kanun ve yönetmeliklerdeki usul, yasak veya sınırlamalara aykırı toplayan, taşıyan, geçici depolayan, geri kazanan veya bertaraf edenler için (r) bendinde 90.000 TL ile 360.000 TL arası ceza öngörülüyor; mevzuat.gov.tr metninde bu tutarların yanında parantez içinde 782.106 TL ile 3.128.439 TL de gösteriliyor. Kurum, kuruluş ve işletmelere bu bendin cezası üç katı verilir. Atığı toprağa verenler için (j) bendinde 24.000 TL (parantezde 839.122 TL) öngörülmüş. Hangi tutarın ve hangi bendin somut işleme uygulanacağı işlem tarihine, yeniden değerleme tebliğine ve tutanaktaki fiile göre ayrıca bakılması gereken bir sorudur. İdari yaptırım kararlarını Bakanlığın merkez teşkilatında genel müdürler, taşrada çevre, şehircilik ve iklim değişikliği il müdürleri verir; idari para cezalarına karşı açılacak davalar Bakanlığa karşı açılır (Çevre Kanunu m. 24).