Üç statü ve bunların dışındaki geçici koruma

6458 sayılı Kanun üç ayrı statü tanımlar. m.61'e göre mülteci statüsü, Avrupa ülkelerinde meydana gelen olaylar nedeniyle ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşüncesinden dolayı zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korktuğu için vatandaşı olduğu ülkenin dışında bulunan kişilere verilir. m.62 ise aynı tanımı Avrupa ülkeleri dışında meydana gelen olaylar için tekrarlar ve buna şartlı mülteci adını verir; şartlı mültecinin üçüncü ülkeye yerleştirilinceye kadar Türkiye'de kalmasına izin verilir. m.63, mülteci veya şartlı mülteci olarak nitelendirilemeyen ancak menşe ya da ikamet ülkesine gönderildiğinde belirtilen risklerle karşılaşacak kişilere ikincil koruma tanır. m.64, başvuru sahibinin uluslararası korumanın haricinde tutulacağı hâlleri düzenler. Bu üç statünün dışında m.91, ülkesinden ayrılmaya zorlanmış, geri dönemeyen ve kitlesel olarak sınırlarımıza gelen yabancılara geçici koruma sağlanabileceğini; bu korumanın usul ve esaslarının Cumhurbaşkanınca çıkarılacak yönetmelikle düzenleneceğini öngörür.

Kayıttan mülakata, mülakattan karara

Başvurular m.65/1 uyarınca valiliklere bizzat yapılır; ülke içinde veya sınır kapılarında kolluk birimlerine yapılan başvurular derhâl valiliğe bildirilir ve işlemler valilikçe yürütülür. m.65/4, makul bir süre içinde kendiliğinden başvuranlar hakkında, yasa dışı giriş veya kalışlarının geçerli nedenlerini açıklamaları kaydıyla cezai işlem yapılmayacağını belirtir. Kayıt esnasında kimlik bilgilerinin doğru bildirilmesi ve varsa belgelerin teslimi m.69/2 gereği yükümlülüktür; kimliğe ilişkin belge yoksa araştırma sonuçları, o da sonuç vermezse başvuranın beyanı esas alınır. Başvuru, m.78/1 uyarınca kayıt tarihinden itibaren en geç altı ay içinde sonuçlandırılır. İdari gözetim bakımından m.68/1 açık bir güvence içerir: başvuru sahipleri, sadece uluslararası koruma başvurusunda bulunmalarından dolayı idari gözetim altına alınamaz. Gözetim istisnaidir ve ancak maddede sayılan dört hâlde, bireysel değerlendirme yapılarak ve m.71'deki ikamet ile bildirim yükümlülüklerinin yeterli olup olmayacağı öncelikle tartışılarak uygulanabilir.

Otuz günlük süre vekile tebliğ tarihinden başlar

Dava açma süresinin ne zaman başladığı, bu dosyalarda esasa girilmeden verilen ret kararlarının başlıca sebebidir. Konya Bölge İdare Mahkemesi 5. İdari Dava Dairesi, Sudan vatandaşı davacının uluslararası koruma başvurusunun reddine ilişkin Konya Valiliği İl Göç İdaresi Müdürlüğü işlemine karşı açtığı davayı incelemiştir (E.2022/2829, K.2023/346, T.2.2.2023). Konya 1. İdare Mahkemesi davayı süre aşımından reddetmişti. Daire kararı kaldırdı: 7201 sayılı Tebligat Kanunu m.11 uyarınca vekil vasıtasıyla takip edilen işlerde tebligat vekile yapılır ve kanuni süre vekile yapılan tebligattan itibaren başlar; vekile tebliğ edilen işlemde ayrıca otuz gün içinde idare mahkemesine dava açılabileceği açıkça belirtilmiş, daha önce davacıya aynı işlemin tebliğ edildiğine dair bir ibareye yer verilmemiştir. Daire, süreyi ikinci tebligattan başlatmanın Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Anayasa ile korunan hak arama özgürlüğünün gereği olduğunu vurgulamıştır. Karar, tebligatın kime ve nasıl yapıldığının esas incelemesi kadar önemli olduğunu göstermektedir.

Komisyon, idare mahkemesi ve sulh ceza hâkimliği arasındaki iş bölümü

Kanun, koruma kararlarına karşı iki aşamalı bir yol öngörür. m.80/1-(a) uyarınca kararın tebliğinden itibaren on gün içinde Uluslararası Koruma Değerlendirme Komisyonuna itiraz edilebilir; ancak m.68, m.72 ve m.79'a göre verilen kararlara karşı yalnızca yargı yoluna başvurulabilir. m.80/1-(ç), m.68'deki yargı yolu hariç olmak üzere, kabul edilemez başvuruya ilişkin m.72 ile hızlandırılmış değerlendirmeye ilişkin m.79 çerçevesinde alınan kararlara karşı on beş gün, diğer idari karar ve işlemlere karşı otuz gün içinde yetkili idare mahkemesine başvurulacağını düzenler. Bu iki madde kapsamındaki başvurular on beş gün içinde sonuçlandırılır ve mahkemenin kararı kesindir. Başvuru sahibinin idari gözetimine ilişkin m.68 kararları ise sulh ceza hâkimliğinde incelenir; hâkim incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır ve kararı kesindir. m.80/1-(e), itiraz veya yargılama süreci sonuçlanıncaya kadar ilgili kişinin ülkede kalışına izin verileceğini güvence altına alır.

On gün, on beş gün, otuz gün ve altı ay

Süreler dar ve birbirinden farklıdır: Komisyona idari itiraz on gün, m.72 ve m.79 kararlarına karşı dava on beş gün, diğer kararlara karşı dava otuz gündür. Başvurunun idarece sonuçlandırılma süresi m.78/1 gereği kayıttan itibaren en geç altı aydır. Başvuru sahibinin idari gözetim süresi m.68/5 uyarınca otuz günü geçemez ve gözetim, şartları ortadan kalktığında derhâl sonlandırılır. Çalışma hakkı bakımından m.89, başvuru sahibi veya şartlı mültecinin uluslararası koruma başvurusu tarihinden altı ay sonra çalışma izni almak için başvurabileceğini; mülteci veya ikincil koruma statüsü sahibinin ise statü almasından itibaren bağımlı ya da bağımsız olarak çalışabileceğini ve kendisine verilecek kimlik belgesinin çalışma izni yerine de geçeceğini düzenler. Aynı madde, başvuru sahibi ve statü sahibi ile aile üyelerinin ilköğretim ve ortaöğretim hizmetlerinden faydalanacağını belirtir.

Koruma dosyasında dikkat edilecekler

Bu dosyalarda başvurunun içeriği kadar usul de belirleyicidir: kayıt sırasında verilen beyanla mülakattaki anlatımın tutarlılığı, tebligatın vekile yapılıp yapılmadığı ve hangi maddeye dayanan bir karar verildiği doğrudan sürelere etki eder. Avukatlık ücretini karşılama imkânı bulunmayanlar için m.81/2, Avukatlık Kanunu'nun adli yardım hükümlerine göre hizmet sağlanmasını öngörür. MOD HUKUK, Antalya'da yabancılar hukuku alanında hukuki danışmanlık vermektedir.

Sık sorulan sorular

Türkiye'de uluslararası koruma başvurusu nereye yapılır?

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun 65. maddesine göre başvurular bizzat valiliklere (İl Göç İdaresi Müdürlüklerine) yapılır. Kolluk birimlerine yapılan başvurular derhâl valiliğe bildirilir. Makul sürede kendiliğinden başvuran yabancılar hakkında yasa dışı giriş nedeniyle cezai işlem uygulanmaz.

Uluslararası koruma başvurusu kaç ay içinde sonuçlandırılır?

6458 sayılı Kanun'un 78. maddesi uyarınca uluslararası koruma başvuruları kayıt tarihinden itibaren en geç altı ay içinde sonuçlandırılır. Karar başvuru sahibine veya yasal temsilcisine bildirilir. İtiraz veya dava süreçleri sonuçlanıncaya kadar ilgilinin Türkiye'de kalmasına izin verilir.

Uluslararası koruma başvurusunun reddine karşı dava açma süresi kaç gündür?

Ret kararına karşı tebliğden itibaren otuz gün içinde yetkili idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. Ancak 72 ve 79. maddelerdeki kabul edilemez başvuru ve hızlandırılmış değerlendirme kararlarına karşı dava açma süresi on beş gündür. Tebligat Kanunu'nun 11. maddesi gereğince avukatla takip edilen işlerde süre vekile yapılan tebligattan başlar.

Uluslararası koruma başvurusunda bulunan kişi idari gözetim altına alınabilir mi?

Kanunun 68. maddesinin birinci fıkrasına göre sadece uluslararası koruma başvurusunda bulunulması nedeniyle yabancı idari gözetim altına alınamaz. İdari gözetim maddede sayılan sınırlı hâllerde uygulanabilen istisnai bir tedbirdir ve süresi otuz günü geçemez. İdari gözetime karşı sulh ceza hâkimliğine başvurulur ve hâkim beş gün içinde karar verir.

Uluslararası koruma başvuru sahiplerinin çalışma hakkı var mıdır?

6458 sayılı Kanun'un 89. maddesine göre başvuru sahibi veya şartlı mülteci başvuru tarihinden itibaren altı ay sonra çalışma izni almak için başvurabilir. Mülteci veya ikincil koruma statüsü alan kişiler ise statü verilişinden itibaren doğrudan çalışabilir; bu kişilere verilen kimlik belgesi çalışma izni yerine geçer.

Uluslararası Koruma Değerlendirme Komisyonuna itiraz nasıl yapılır?

Başvurusu reddedilen yabancı 6458 sayılı Kanun'un 80. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca kararın tebliğinden itibaren on gün içinde Komisyona itiraz edebilir. İtiraz idari bir başvuru yoludur ve süreci durdurur. Ancak kabul edilemez başvuru, hızlandırılmış değerlendirme ve idari gözetim kararlarına karşı doğrudan mahkemeye gidilir.

Kaynaklar

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki mütalaa niteliği taşımaz.